Τι Σχέση έχει ο Τόνος με τα Διαμάντια και το Κακάο;

Γιατί η Γκαμπόν τερμάτισε τη συμφωνία αλιείας της με την Ευρωπαϊκή Ένωση

Σχoλιασμός από τον Peter Hammarstedt

Αυτό το Σαββατοκύριακο, οι αλιευτικές αρχές της Γκαμπόν, με την υποστήριξη του σκάφους «Age of Union» της Sea Shepherd, παρακολούθησαν το τελευταίο ευρωπαϊκό σκάφος αλιείας τόνου με γρι-γρι που αλιεύει στα ύδατά της, πριν αυτό και τα αδελφά του σκάφη εκδιωχθούν από την κεντροαφρικανική χώρα.

Εδώ και χρόνια, η Γκαμπόν υποστήριζε ότι η 19ετής Συμφωνία Εταιρικής Σχέσης για τη Βιώσιμη Αλιεία (SFPA) που είχε συνάψει με την Ευρωπαϊκή Ένωση ήταν ουσιαστικά άνιση, καθώς απέφερε στη χώρα λιγότερο από το 8% της αξίας που τελικά απέφερε ο τόνος στην ευρωπαϊκή αγορά.

Τώρα, η Γκαμπόν καταγγέλλει τη συμφωνία.

Μεγάλο μέρος της διεθνούς δημοσιογραφικής κάλυψης έχει παρουσιάσει το θέμα αυτό ως απώλεια της πρόσβασης της Ευρώπης στα ύδατα της Γκαμπόν. Από την αφρικανική σκοπιά, ωστόσο, πρόκειται για την ιστορία ενός έθνους που επιλέγει να αξιοποιήσει περισσότερο την αξία που παράγεται από την αλιεία του.

Η απόφαση της Γκαμπόν αποτελεί στον τομέα της αλιείας το αντίστοιχο μιας ευρύτερης τάσης σε ολόκληρη την Αφρική, όπου οι κυβερνήσεις επιδιώκουν όλο και περισσότερο να αναβαθμιστούν στην αλυσίδα αξίας, δημιουργώντας θέσεις εργασίας, αναπτύσσοντας τοπικές βιομηχανίες και προσθέτοντας αξία στο εσωτερικό της χώρας αντί να την εξάγουν στο εξωτερικό.

Ουσιαστικά, οι Συμφωνίες για την Αλιεία (SFPA) είναι συμφωνίες πρόσβασης έναντι χρημάτων. Παρέχουν στα σκάφη υπό ευρωπαϊκή σημαία το δικαίωμα να αλιεύουν στα ύδατα των αφρικανικών παράκτιων και νησιωτικών κρατών, με αντάλλαγμα τέλη πρόσβασης και οικονομικές συνεισφορές. Σε πολλές περιπτώσεις ο τόνος εκφορτώνεται και μεταποιείται αλλού, με αποτέλεσμα μεγάλο μέρος της οικονομικής αξίας που δημιουργείται από αυτές τις αλιευτικές δραστηριότητες να παραμένει εκτός των χωρών όπου αλιεύονται τα ψάρια.

Στο πλαίσιο της συμφωνίας της με την Γκαμπόν, η Ευρωπαϊκή Ένωση κατέβαλε 2,6 εκατομμύρια ευρώ ετησίως σε αντάλλαγμα για την πρόσβαση σε 32.000 τόνους τόνου. Τα ευρωπαϊκά αλιευτικά σκάφη κατέβαλαν επίσης επιπλέον 80 ευρώ ανά τόνο.

Ακόμη και αν χρησιμοποιηθεί μια συντηρητική εκτίμηση της αξίας αγοράς πρώτης πώλησης, που κυμαίνεται από 70 έως 90 εκατομμύρια ευρώ, το συνολικό ποσό των πληρωμών ανέρχεται σε λιγότερο από το 8% της αξίας του τόνου, με αποτέλεσμα το συντριπτικό ποσοστό του οικονομικού οφέλους να παραμένει στα χέρια γαλλικών και ισπανικών επιχειρήσεων.

Εδώ και χρόνια, η Γκαμπόν επιδίωκε να ενθαρρύνει την εκφόρτωση και τη μεταποίηση μεγαλύτερων ποσοτήτων τόνου στο εσωτερικό της χώρας. Διαδοχικές κυβερνήσεις επένδυσαν στην ανασυγκρότηση της μεταποιητικής ικανότητας της χώρας και στην αναβάθμιση των λιμενικών υποδομών, με την ελπίδα ότι μεγαλύτερο μέρος της αξίας που δημιουργεί η αλιεία τόνου της Γκαμπόν θα παρέμενε στη χώρα. Παρά τις διαβεβαιώσεις ότι οι εκφορτώσεις θα αυξάνονταν, ο τόνος δεν έφτασε ποτέ.

Δεν είναι περίεργο ότι η Γκαμπόν έχει αρχίσει να αντιμετωπίζει με σκεπτικισμό τον όρο «συνεργασία» που περιλαμβάνεται στο ακρωνύμιο SFPA.

Σε ολόκληρη την αφρικανική ήπειρο, οι κυβερνήσεις αναλαμβάνουν όλο και πιο τολμηρές και μετασχηματιστικές δράσεις για να αναβαθμιστούν στην αλυσίδα αξίας.

Η Ναμίμπια και η Μποτσουάνα μεταμόρφωσαν τις βιομηχανίες διαμαντιών τους, εξασφαλίζοντας ότι περισσότερα διαμάντια θα κόβονταν και θα γυαλίζονταν στο εσωτερικό της χώρας πριν από την εξαγωγή.

Η Γκάνα και η γειτονική Ακτή Ελεφαντοστού έχουν αφιερώσει δεκαετίες στην επέκταση της εγχώριας επεξεργασίας κακάου, αντί να εξάγουν μόνο κόκκους κακάου.

Η Νιγηρία βρισκόταν αντιμέτωπη με το παράδοξο να αποτελεί έναν από τους μεγαλύτερους παραγωγούς αργού πετρελαίου στην Αφρική, ενώ παράλληλα εισήγαγε μεγάλο μέρος των διυλισμένων καυσίμων της. Η κατασκευή του διυλιστηρίου Dangote άλλαξε ριζικά αυτή την κατάσταση, επιτρέποντας στη Νιγηρία να διυλίζει μεγαλύτερο μέρος του δικού της αργού πετρελαίου στο εσωτερικό της χώρας και να εξάγει πετρελαϊκά προϊόντα υψηλότερης αξίας.

Όμοια, η Γκαμπόν έχει ήδη αποδείξει την επιτυχία αυτής της προσέγγισης. Το 2010, απαγόρευσε την εξαγωγή ακατέργαστων κορμών, απαιτώντας την εγχώρια μεταποίηση της ξυλείας πριν από την εξαγωγή. Μετά την απαγόρευση, η απασχόληση στον τομέα της ξυλείας τριπλασιάστηκε, ενώ η συμβολή του τομέα στο ΑΕΠ τετραπλασιάστηκε.

Οι υποστηρικτές της SFPA θα υποστηρίξουν ότι, με την απομάκρυνση του ευρωπαϊκού αλιευτικού στόλου, ενδέχεται να τον αντικαταστήσουν λιγότερο ρυθμιζόμενοι στόλοι.

Αλλά αυτή είναι μια ψευδής επιλογή.

Ο στόχος δεν είναι να αντικατασταθεί ένας ξένος στόλος με έναν άλλο. Είναι να αναπτυχθούν εγχώριες δυνατότητες, να ενισχυθεί η ρυθμιστική εποπτεία και να διασφαλιστεί ότι ένα μεγαλύτερο μερίδιο της οικονομικής αξίας που παράγει ο τόνος της Γκαμπόν θα παραμένει στη Γκαμπόν.

Εν τω μεταξύ, στο πλαίσιο της «Επιχείρησης Albacore», οι αρχές της Γκαμπόν συνεχίζουν να περιπολούν τα ύδατά τους σε συνεργασία με την Sea Shepherd. Από την έναρξη της συνεργασίας, οι περιπολίες αυτές έχουν οδηγήσει στη σύλληψη 13 αλιευτικών σκαφών για παράνομη αλιεία και στέλνουν ένα σαφές μήνυμα σε όσους επιχειρηματίες θελήσουν να μπουν στο κενό που άφησε ο ευρωπαϊκός στόλος.

Το 2016, όταν η Sea Shepherd άρχισε για πρώτη φορά να συνδράμει την κυβέρνηση της Γκαμπόν στις επιθεωρήσεις εν πλω των ευρωπαϊκών σκαφών αλιείας τόνου με γρι-γρι, ένας Γάλλος καπετάνιος παρατήρησε ότι αλιεύει στα ύδατα της Γκαμπόν εδώ και 17 χρόνια και δεν είχε υποβληθεί ποτέ σε επιβίβαση ή επιθεώρηση.

Αν τότε τα ευρωπαϊκά σκάφη ήταν υποχρεωμένα να εκφορτώνουν τα αλιεύματά τους σε λιμάνια της Γκαμπόν, κάθε εκφόρτωση θα αποτελούσε επίσης ευκαιρία για επιθεώρηση εκεί.

Υπάρχει πλέον η ευκαιρία για τους πληθυσμούς τόνου της Γκαμπόν να ανακάμψουν μετά από χρόνια έντονης αλιευτικής πίεσης. Μια ισχυρή περιβαλλοντική πολιτική, σε συνδυασμό με μια διαρκή παρουσία των αρχών επιβολής του νόμου, μπορεί να αποκαταστήσει την αφθονία στα ύδατα της Γκαμπόν, διασφαλίζοντας παράλληλα ότι το μέλλον ανήκει τόσο στον λαό της Γκαμπόν όσο και σε ένα ακμάζον θαλάσσιο οικοσύστημα.